Toprağın birkaç karış altı, üstteki dünyadan bütünüyle farklı kurallarla işleyen bir ortamdır. Işık yoktur, hava dolaşımı sınırlıdır, sıcaklık gün içinde neredeyse hiç değişmez ve hareket etmek için önce yol açmak gerekir. Köstebekler başta olmak üzere yer altında yaşayan canlılar, bu zorlu koşullara uzun bir evrimsel süreç içinde uyum sağlamıştır. Görünüşleri ilk bakışta tuhaf gelse de bedenlerindeki her ayrıntı, karanlıkta ve dar bir tünelde yaşamanın gereklerine göre biçimlenmiştir.

Kazmak İçin Tasarlanmış Bir Beden

Köstebeğin en dikkat çekici özelliği ön ayaklarıdır. Kürek gibi geniş, dışa dönük ve güçlü tırnaklarla donanmış bu ayaklar, toprağı yandan iterek ilerlemeyi sağlar. Omuz ve göğüs kasları gövdeye oranla oldukça gelişmiştir; çünkü kazma hareketi bacaklardan değil ağırlıklı olarak üst gövdeden güç alır. Silindirik gövde ve kısa boyun, dar tünelde sürtünmeyi azaltır ve hayvanın geri geri kolayca hareket edebilmesine imkân verir.

Tüylerin yapısı da bu yaşam biçimine göre farklılaşmıştır. Çoğu memelide tüyler tek yöne yatarken köstebekte dikine durur ve her yöne kolayca yatabilir. Bu sayede hayvan ileri giderken de geri giderken de tüyleri ters dönüp toprakla dolmaz. Kısa ve yoğun tüy örtüsü aynı zamanda toprağın hayvanın derisine yapışmasını da güçleştirir.

Görmek Yerine Duymak ve Dokunmak

Karanlıkta görmenin bir anlamı yoktur; bu nedenle yer altı hayvanlarının çoğunda gözler küçülmüş, bazılarında deri altında kalmıştır. Köstebek genellikle ışık ile karanlığı ayırt edebilecek kadar sınırlı bir görme yetisine sahiptir. Buna karşılık dokunma duyusu son derece gelişmiştir. Burun ucundaki ve yüzdeki hassas alanlar, toprağın dokusundaki en küçük değişimi ve yakında hareket eden bir canlının yarattığı titreşimi algılar.

Koku ve titreşim algısı da avlanmanın temelini oluşturur. Tünel duvarına düşen bir solucanın yarattığı sarsıntı, hayvan için görünür bir iz gibidir. Bazı türlerin iki burun deliğini sırayla kullanarak kokunun hangi yönden geldiğini ayırt edebildiği bilinmektedir. Böylece karanlıkta bile yön duygusu korunur ve tünel ağı içinde şaşırmadan hareket edilir.

Tünel Ağı Nasıl İşler

Köstebeğin kazdığı tüneller rastgele değildir. Yüzeye yakın olanlar avlanma amaçlıdır; toprağın nemli ve canlı bakımından zengin üst katmanında ilerler. Daha derindeki tüneller ise yuva, dinlenme ve depolama işlevi görür. Yüzeyde gördüğümüz toprak yığınları, kazılan malzemenin dışarı atıldığı noktalardır. Bu ağ, hayvan için hem yol hem de bir çeşit tuzak işlevi görür: tünele düşen küçük canlılar düzenli devriyeler sırasında toplanır.

Tünellerin bakımı da süreklidir. Yağmurla çöken bölümler onarılır, tıkanan geçitler yeniden açılır. Bu nedenle köstebek gün içinde uzun süre çalışır ve kısa aralıklarla dinlenir. Yer altında yaşamanın avantajı, avcılardan büyük ölçüde korunmaktır; bedeli ise sürekli enerji harcamak ve besini dar bir alanda aramaktır.

Havasız Ortamla Baş Etmek

Yer altında oksijen daha az, karbondioksit oranı daha yüksektir. Bu koşulda yaşayan hayvanların kanında oksijeni tutma kapasitesi genellikle daha yüksektir ve solunum düzenleri buna göre çalışır. Bazı türler yüzeye çıkmadan uzun süre kalabilir. Ayrıca tünellerin bir kısmı havalandırma işlevi görecek biçimde yüzeye açılır; bu, mimari bir çözümün canlıdaki karşılığıdır.

Yer Altında Yaşayan Diğer Canlılar

Toprak altı yalnızca köstebeğin alanı değildir. Tarla faresi, kör fare, bazı kemirgen türleri, çeşitli böcekler ve solucanlar da bu ortamı paylaşır. Solucanlar toprağı havalandırır ve organik maddeyi parçalayarak verimliliği artırır. Karınca ve termit kolonileri ise oda oda ayrılmış karmaşık yuvalar kurar. Bu canlıların ortak özelliği, sabit sıcaklık ve nemin sağladığı korunaklı ortamı kullanmalarıdır.

Bu yaşam biçiminin ekolojik karşılığı da vardır. Kazılan tüneller yağmur suyunun toprağa süzülmesini kolaylaştırır, sıkışmış toprağı gevşetir ve kök gelişimine katkı sağlar. Bahçesinde toprak yığını gören biri için bu bir zarar gibi görünse de, toprak yapısı açısından bakıldığında karşılıklı bir alışveriş söz konusudur.

Bahçede Karşılaşınca

Köstebek varlığı çoğunlukla estetik bir rahatsızlık yaratır. Zarar görmemek için tünel girişlerini tahrip etmek yerine, toprak yığınlarını dağıtıp çim yüzeyini düzeltmek genellikle yeterlidir. Hayvanın kendisi bitki kökleriyle beslenmez; asıl besini böcek ve solucanlardır. Bu nedenle bahçedeki bitki kayıplarının sorumlusu çoğu zaman başka bir canlıdır.

Yer altı yaşamına yakından bakmak, canlıların bulundukları ortama nasıl ince ayarlarla uyum sağladığını görmenin iyi bir yoludur. Işıksız ve dar bir dünyada var olmak, görme yetisinden vazgeçip dokunma ve titreşimi öne çıkarmayı gerektirir. Doğada hiçbir uyum bedava değildir; her kazanılan yetenek, başka bir yetenekten vazgeçmenin karşılığıdır.